II. Abdülhamit Döneminde Irak’ta Şiiliğin Yayılmasına Karşı Osmanlı Eğitim Politikası

İbn Haldun Üniversitesi Tarih Bölümü öğretim üyesi Yrd. Doç. Dr. Faruk Yaslıçimen’in kısa süre önce bir makalesi yayınlandı. Yaslıçimen makalede Osmanlı Devleti’nin Sultan II. Abdülhamit döneminde Irak bölgesinde Şiiliğin yayılmasına karşı aldığı tedbirlerden başlıcası olan eğitim politikalarını ele alıyor. Makalenin tam özet metni şu şekildedir:

On dokuzuncu yüzyılın sonlarına doğru, Osmanlı yetkilileri Irak’taki Sünni ortopraksisi ve dolayısıyla devlet egemenliğinin tehlikede olduğunu fark etti. Irak’ta Sünni kitlelerin Şiileştiğine ve bunun da ciddi bir siyasi risk oluşturabileceğine kanaat getirildi. Osmanlı makamları, Irak’ta yaşayan tebaanın siyasi sadakatini garanti altına almak adına bir eğitim politikası hazırladılar. Bu politikanın asli amaçlarından biri de “tashîh-i akâid” yani inançların düzeltilmesi idi. Bu makalede, II. Abdülhamid döneminde, hükümetin algıladığı şekliyle, Irak’ta Şii mezhebinin yayılmasına karşı alınan önlemler konu edilmektedir. Bu önlemler arasında medreselere Sünni müderris ve ulama tayini, aşiretler arasına gezgin vaizler gönderilmesi, modern okullar açılması ve erken yaşlarda Irak’taki Şii erkek çocukların Sünnileştirilmek amacıyla İstanbul’a götürülmeleri gibi uygulamalar bulunmaktadır. Bu makalede ayrıca, Şiiliğin yayılmasına karşı geliştirilen eğitim politikasının uygulanması esnasında ortaya çıkan güçlükler de ele alınmaktadır. Bunlar arasında, Şiiliğin yayılmasına karşı mücadele etmek üzere seçilecek ulemanın yerelden mi yoksa yerel olmayan ulamadan mı seçileceği ve mali zorlukların nasıl aşılacağı gibi konular gösterilebilir. Genel olarak, Şiiliğin yayılmasına karşı Osmanlı eğitim politikası, Osmanlılık kimliğinin yaygınlaştırılmasını amaçlıyordu. Bu ise Osmanlılık kimliğinin İslam’ın Sünni yorumunu siyaseten daha da merkeze almasını beraberinde getiriyordu.

“Saving the Minds and Loyalties of Subjects: Ottoman Education Policy against the Spread of Shiism in Iraq during the Time of Abdülhamid II,” DÎVÂN Journal of Interdisciplinary Studies, Vol. 21, No. 41 (2016/2) 63-108.